نکات ضروری درباره IBD در بارداری و شیردهی | بیماری التهابی روده در حاملگی

• دسته بندی: بارداری و شیردهی / دانستنی های پزشکی

ملاحظات مربوط به IBD در بارداری و شیردهی، بیماری التهابی روده در بارداری، داروهای IBD در دوران بارداری و شیردهی بی‌خطر، از مهم‌ترین دغدغه‌های زنانی هستند که با بیماری کرون یا کولیت اولسراتیو زندگی می‌کنند. در اغلب موارد، بارداری موفق و تولد نوزاد سالم کاملا امکان‌پذیر است؛ به شرطی که بیماری پیش از بارداری کنترل شده باشد، درمان بدون هماهنگی قطع نشود و برنامه تغذیه و پایش پزشکی به‌درستی انجام شود.

نکات ضروری درباره IBD در بارداری و شیردهی | بیماری التهابی روده در حاملگی

IBD چیست و چرا در دوران بارداری به توجه بیشتری نیاز دارد؟

سال‌ها تصور می‌شد بارداری در مبتلایان به بیماری‌های التهابی روده با خطر بالا همراه است؛ اما امروز شواهد علمی تصویر جدیدتری ارائه می‌دهند. آنچه بیش از خود بیماری اهمیت دارد، فعال بودن التهاب، وضعیت تغذیه، نوع دارو و زمان برنامه‌ریزی برای بارداری است.

IBD مجموعه‌ای از بیماری‌های التهابی مزمن روده است که شامل بیماری کرون و کولیت اولسراتیو می‌شود و در بارداری می‌تواند بر تغذیه مادر، رشد جنین و روند درمان اثر بگذارد.

IBD یا بیماری التهابی روده نوعی اختلال مزمن سیستم ایمنی بوده که موجب التهاب پایدار در دستگاه گوارش می‌شود. دو شکل اصلی آن شامل کولیت اولسراتیو و بیماری کرون هستند.

بارداری به‌تنهایی تغییرات گسترده هورمونی، ایمنی و متابولیکی ایجاد می‌کند. وقتی این شرایط با التهاب مزمن روده همراه شود، نیاز به برنامه‌ریزی دقیق‌تر ایجاد خواهد شد.

نکته مهم اینجاست که بدن در دوران بارداری فقط مسئول حفظ سلامت مادر نیست؛ بلکه باید رشد جنین را نیز پشتیبانی کند. در چنین شرایطی اگر جذب مواد مغذی کاهش پیدا کند یا التهاب فعال باقی بماند، احتمال بروز مشکلات افزایش پیدا می‌کند. از مهم‌ترین موضوعاتی که باید کنترل شوند:

• کنترل التهاب
• کنترل رشد جنین
• مصرف صحیح دارو
• پیشگیری از کم‌آبی
• وضعیت تغذیه و وزن
• سطح آهن و ویتامین‌ها

تحقیقات نشان می‌دهند زنانی که بیماری آن‌ها قبل از بارداری در فاز آرام قرار دارد، اغلب نتایج بارداری نزدیک به جمعیت عمومی دارند.

آیا زنان مبتلا به IBD می‌توانند بارداری سالم داشته باشند؟

بله؛ در بیشتر موارد اگر بیماری پیش از اقدام به بارداری کنترل شده باشد، احتمال بارداری موفق بسیار بالا است. یکی از باورهای قدیمی این بود که بیماران مبتلا به IBD بهتر است باردار نشوند؛ اما دیدگاه امروزی پزشکی کاملا متفاوت است.

هدف اصلی این نیست که بیماری به‌طور کامل از بین برود؛ بلکه باید حداقل چند ماه پیش از بارداری در وضعیت پایدار قرار داشته باشد. زمانی که بارداری در دوره آرام بیماری اتفاق بیفتد، احتمال موارد زیر کاهش پیدا می‌کند:

• بستری مادر
• زایمان زودرس
• کاهش رشد جنین
• عود شدید التهاب
• کاهش وزن نوزاد

بهترین زمان اقدام به بارداری در بیماران IBD

• وضعیت آزمایش‌ها ارزیابی شود
• سطح آهن بررسی شود
• داروها بازبینی شوند
• وضعیت تغذیه اصلاح شود
• ویزیت مشترک متخصص زنان و گوارش انجام شود

یک موضوع مهم این است که قطع خودسرانه درمان قبل از بارداری می‌تواند خطر بیشتری از ادامه درمان داشته باشد.

تاثیر فعال بودن بیماری بر جنین و روند بارداری

فعال بودن التهاب نسبت به بسیاری از داروهای استاندارد، خطر بیشتری برای مادر و جنین ایجاد می‌کند. در بسیاری از موارد نگرانی اصلی بیماران داروها هستند؛ اما مطالعات نشان داده‌اند التهاب کنترل‌نشده می‌تواند اثرات بیشتری بر بارداری داشته باشد. وقتی التهاب فعال باقی بماند:

• اشتها کاهش می‌یابد
• وزن‌گیری دشوار می‌شود
• جذب مواد مغذی افت می‌کند
• ذخایر بدن کاهش پیدا می‌کند

این شرایط ممکن است روی رشد جنین نیز اثر بگذارد.

به همین دلیل برنامه درمانی در دوران بارداری اغلب با هدف کنترل التهاب با کمترین مداخله ممکن تنظیم می‌شود.

داروهای IBD در بارداری و شیردهی

در بیشتر موارد، ادامه درمان تحت نظر پزشک از قطع ناگهانی دارو ایمن‌تر است؛ چرا که التهاب فعال به طور معمول خطر بیشتری نسبت به بسیاری از درمان‌های استاندارد دارد.

یکی از رایج‌ترین نگرانی‌ها در ملاحظات مربوط به IBD در بارداری و شیردهی این است که آیا داروها باید متوقف شوند یا نه. بسیاری از بیماران با مثبت شدن تست بارداری به‌صورت خودسرانه مصرف دارو را قطع می‌کنند؛ تصمیمی که گاهی بیشتر از خود دارو به بدن آسیب وارد می‌کند. در عمل، پزشک معمولا سه موضوع را هم‌زمان ارزیابی می‌کند:

• وضعیت فعلی التهاب
• سابقه عود بیماری
• نوع درمان مصرفی

هدف درمان در بارداری حذف کامل دارو نیست؛ هدف، حفظ تعادل میان کنترل بیماری و محافظت از رشد جنین است. داروها اغلب در چند گروه بررسی می‌شوند:

• درمان‌هایی که نیاز به ارزیابی دقیق‌تر دارند
• درمان‌هایی که سابقه استفاده گسترده در بارداری دارند
• درمان‌هایی که ممکن است قبل از بارداری نیاز به تغییر داشته باشند

چرا قطع ناگهانی درمان می‌تواند مشکل‌ساز شود؟

وقتی درمان به‌طور ناگهانی متوقف شود:

• التهاب دوباره فعال می‌شود
• اشتها کاهش پیدا می‌کند
• جذب مواد مغذی مختل می‌شود
• احتمال بستری افزایش می‌یابد

برای همین برنامه درمانی باید شخصی‌سازی شود و نه بر اساس تجربه دیگران.

 شیردهی در بیماران مبتلا به IBD

در بسیاری از موارد، شیردهی امکان‌پذیر است و حتی می‌تواند برای مادر و نوزاد مزایایی داشته باشد؛ اما باید نوع درمان و وضعیت بالینی بررسی شود. یکی از باورهای اشتباه این است که مادر مبتلا به بیماری التهابی روده نباید به نوزاد شیر بدهد. واقعیت این است که بسیاری از مادران بدون مشکل خاصی دوران شیردهی را پشت سر می‌گذارند.

• حمایت از ارتباط مادر و نوزاد
• امکان ادامه تغذیه طبیعی نوزاد
• کمک به تنظیم متابولیسم پس از زایمان
• کاهش بخشی از فشار روانی پس از تولد

با این وجود چند نکته اهمیت زیادی دارد.

چه زمانی باید ارزیابی دقیق‌تری انجام شود؟

در صورتی که شرایط زیر وجود داشته باشد، بررسی درمان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند:

• کمبود تغذیه‌ای
• عود فعال بیماری
• کاهش شدید وزن
• مصرف درمان‌های خاص
• سابقه بستری‌های مکرر

شیردهی موفق فقط به تولید شیر وابسته نیست؛ وضعیت تغذیه‌ای مادر نیز نقش مهمی دارد.

تغذیه در دوران بارداری برای بیماران مبتلا به بیماری التهابی روده

رژیم غذایی در این دوره باید به‌گونه‌ای باشد که هم نیازهای رشد جنین را پوشش دهد و هم از تحریک علائم جلوگیری کند. در میان تمام موضوعات مربوط به ملاحظات مربوط به IBD در بارداری و شیردهی، تغذیه یکی از مهم‌ترین بخش‌ها است. هدف رژیم غذایی فقط افزایش کالری نیست. کیفیت مواد غذایی اهمیت بیشتری دارد.

• دریافت پروتئین کافی
• آب کافی در طول روز
• وعده‌های کوچک‌تر و منظم‌تر
• کاهش غذاهای محرک فردی
• توجه به تحمل دستگاه گوارش

مواد غذایی که اغلب انتخاب مناسب‌تری دارند

• برنج
• تخم‌مرغ
• مرغ پخته
• سبزیجات نرم‌شده
• میوه‌های قابل تحمل
• ماست در صورت تحمل

مکمل‌هایی که اغلب بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرند

پزشک ممکن است بر اساس شرایط فردی وضعیت این موارد را بررسی کند:

• آهن
• روی
• کلسیم
• ویتامین D
• اسید فولیک
• ویتامین B12

کمبودهای تغذیه‌ای در برخی بیماران حتی قبل از شروع بارداری وجود دارند؛ بنابراین بررسی آزمایشگاهی ارزش زیادی دارد.

چگونه از عود بیماری در دوران بارداری جلوگیری کنیم؟

پیشگیری از عود بیشتر بر پایه استمرار درمان، خواب کافی، تغذیه مناسب و پیگیری منظم است. بسیاری از بیماران تصور می‌کنند بارداری خودبه‌خود باعث آرام شدن بیماری می‌شود؛ در حالی که پاسخ بدن در افراد مختلف متفاوت است.

• علائم جدید را ثبت کنید
• وعده‌های غذایی را حذف نکنید
• مصرف مایعات را جدی بگیرید
• برنامه خواب ثابت داشته باشید
• ویزیت‌های منظم را عقب نیندازید
• داروها را بدون هماهنگی تغییر ندهید

علائمی که نیاز به پیگیری سریع‌تر دارند

• خونریزی
• کاهش اشتها
• اسهال شدید
• درد مداوم شکم
• خستگی غیرعادی
• کاهش وزن قابل توجه

نوع زایمان در بیماران مبتلا به IBD؛ زایمان طبیعی یا سزارین؟

در بیشتر موارد، نوع زایمان بر اساس شرایط مامایی تعیین می‌شود؛ اما در برخی بیماران، وضعیت روده و سابقه درگیری ناحیه لگن نیز در تصمیم‌گیری نقش دارد.

یکی از نگرانی‌های پرتکرار در ملاحظات مربوط به IBD در بارداری و شیردهی انتخاب روش تولد نوزاد است. تصور عمومی این است که همه بیماران باید سزارین شوند؛ در حالی که چنین موضوعی قانون ثابت پزشکی نیست. تصمیم نهایی اغلب با در نظر گرفتن چند عامل انجام می‌شود:

• شرایط مادر و جنین
• وضعیت فعلی بیماری
• سابقه جراحی گوارشی
• وجود یا نبود التهاب فعال
• نظر مشترک متخصص زنان و گوارش

در بسیاری از موارد، زمانی که بیماری کنترل شده باشد و محدودیت دیگری وجود نداشته باشد، زایمان طبیعی نیز قابل انجام است.

چه زمانی پیگیری تخصصی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؟

در شرایط زیر اغلب بررسی دقیق‌تر انجام می‌شود:

• سابقه جراحی ناحیه لگن
• التهاب فعال اطراف مقعد
• عوارض مرتبط با بارداری
• درگیری گسترده دستگاه گوارش

هدف، انتخاب روشی است که فشار غیرضروری بر بدن وارد نکند.

مراقبت‌های پس از زایمان

هفته‌های پس از زایمان یکی از حساس‌ترین زمان‌ها برای کنترل علائم، تغذیه و حفظ انرژی بدن است. بسیاری از برنامه‌ریزی‌ها روی دوران بارداری متمرکز می‌شوند؛ اما بخشی از چالش واقعی بعد از تولد نوزاد آغاز می‌شود. در این دوره بدن هم‌زمان با چند تغییر روبه‌رو است:

• شروع شیردهی
• تغییرات هورمونی
• تغییر الگوی خواب
• افزایش نیاز تغذیه‌ای
• بازیابی ذخایر انرژی

برای کاهش فشار این دوره:

• علائم گوارشی را ثبت کنید
• مصرف آب را فراموش نکنید
• جلسات پیگیری را به تعویق نیندازید
• برای استراحت از اطرافیان کمک بگیرید
• وعده‌های غذایی را از قبل برنامه‌ریزی کنید

نشانه‌هایی که نباید نادیده گرفته شوند

• کاهش اشتها
• درد مداوم شکمی
• کاهش سریع وزن
• خستگی غیرعادی
• بازگشت علائم شدید

سخن پایانی

در نهایت، ملاحظات مربوط به IBD در بارداری و شیردهی فقط به مصرف دارو یا انجام چند آزمایش محدود نمی‌شود. این مسیر، ترکیبی از برنامه‌ریزی، کنترل التهاب، تغذیه هوشمندانه، کنترل منظم و تصمیم‌گیری مشترک با تیم درمان است.

خبر امیدوارکننده این است که امروزه برخلاف گذشته، بسیاری از زنان مبتلا به بیماری التهابی روده در بارداری می‌توانند تجربه‌ای ایمن و رضایت‌بخش از مادر شدن داشته باشند.

آنچه بیشترین تفاوت را ایجاد می‌کند، کامل بودن اطلاعات و اقدام زودهنگام است؛ نه ترس از بیماری. هرچه وضعیت بدن قبل از بارداری پایدارتر باشد، احتمال تجربه دوران بارداری و شیردهی آرام‌تر بیشتر خواهد بود.

سوالات متداول

1. آیا بارداری باعث تشدید IBD می‌شود؟

نه لزوما. در صورتی که بیماری قبل از بارداری کنترل شده باشد، بسیاری از افراد روند پایداری را تجربه می‌کنند. وضعیت هر فرد به شدت التهاب، درمان و شرایط تغذیه‌ای برمی‌گردد.

2. آیا مادر مبتلا به IBD می‌تواند به نوزاد شیر بدهد؟

در بسیاری از موارد بله. تصمیم نهایی به نوع درمان، وضعیت جسمی مادر و ارزیابی تیم درمان بستگی دارد و باید به‌صورت فردی بررسی شود.

3. آیا بیماری التهابی روده باعث ناباروری می‌شود؟

خود بیماری همیشه به معنی ناباروری نیست. کنترل مناسب علائم و برنامه‌ریزی قبل از بارداری می‌تواند شانس بارداری موفق را حفظ کند.

4. آیا رژیم غذایی خاصی برای دوران بارداری وجود دارد؟

رژیم واحدی برای همه وجود ندارد. هدف اصلی تأمین انرژی، حفظ دریافت ریزمغذی‌ها و انتخاب غذاهای سازگار با وضعیت دستگاه گوارش است.

5. آیا بعد از زایمان احتمال بازگشت علائم وجود دارد؟

در بعضی افراد تغییرات پس از زایمان می‌تواند بر روند بیماری اثر بگذارد؛ به همین دلیل پیگیری و استمرار برنامه مراقبتی اهمیت زیادی دارد.

منبع:

crohnscolitisfoundation.org